https://www.journalitor.ir/ مطالعات اجتماعی گردشگری fa daily 1 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 https://www.journalitor.ir/article_737901.html کالایی شدن مقاصد گردشگری روستایی، فرآیندی است که در آن فرهنگ، طبیعت و زندگی روزمرۀ روستا به کالا یا محصولی برای عرضه به گردشگران تبدیل می‌شود. این پدیده با وجود ایجاد درآمد و اشتغال، می‌تواند پیامدهای پیچیده‌ای مانند از دست ‌رفتن اصالت فرهنگی، تخریب منابع طبیعی و تشدید نابرابری‌های اجتماعی و اقتصادی در جامعۀ میزبان را نیز به همراه داشته باشد. از این رو، پژوهش حاضر با هدف بررسی پیامد‌های ناشی از کالایی شدن سکونتگاه‌های روستایی پیراشهری در اثر توسعه گردشگری، انجام شده است. از این رو، از نظر هدف، کاربردی است، از لحاظ ماهیت، توصیفی-تحلیلی است، و از نظر روش، در گروه پژوهش‌های کمّی قرار می‌گیرد. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از نرم‌افزار SPSS (تحلیل عاملی، آزمون تی مستقل تک نمونه‌ای و آنالیز واریانسی) استفاده شده است. نتایج نشان داد شاخص زیست‌محیطی با میانگین4.05 و فرهنگی- هنری با میانگین 3.70، بالاترین و بیشترین پیامدهای اثرگذار را به خود اختصاص دادند و کمترین پیامدها مربوط به شاخص‏های بصری و معنوی، هرکدام به ترتیب با میانگین2.46 و 2.73 است. همچنین نتایج حاصل از آزمون آنالیز واریانس یک‌طرفه، نشان داد که تفاوت میانگین پیامدهای کالایی شدن روستاها متأثر از گردشگری در بین روستاهای مورد مطالعه، از نظر آماری معنادار است. این یافته حاکی از آن است که سطوح و اشکال کالایی شدن در روستاهای مختلف، تحت تأثیر گردشگری یکسان نبوده و به طور قابل توجهی متفاوت است، و به لحاظ توزیع فضایی نیز، بیشترین میانگین پیامدهای کالایی شدن روستاها متأثر از گردشگری ‏در روستای نُغُندَر و کمترین آن نیز در روستای کَنگ مشاهده می‏ شود. https://www.journalitor.ir/article_737902.html هوشمندسازی هتل‌ها به عنوان راهبردی کلیدی برای ارتقای کیفیت خدمات و رقابت‌پذیری در صنعت هتل‌داری ایران شناخته می‌شود. با وجود مزایای متعدد این فناوری‌ها، پیاده‌سازی آن با چالش‌ها و موانعی همراه است که شناسایی و تحلیل آن‌ها برای موفقیت پروژه‌های تحول دیجیتال، ضروری است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تحلیل موانع و مخاطرات هوشمندسازی هتل‌ها در ایران انجام شد تا مسیر را برای برنامه‌ریزی مؤثر هتل‌داران و سیاست‌گذاران هموار سازد. این پژوهش از نظر روش‌شناسی، توصیفی-پیمایشی و مبتنی رویکرد تحقیق آمیخته (کیفی-کمّی) است. در مرحله کیفی، با مرور پیشینه پژوهش، ۱۳ مانع کلیدی استخراج شد و با نظر خبرگان نهایی گردید. در مرحله کمّی، با مشارکت ۱۶ نفر از استادان و دانشجویان دکتری، داده‌ها از طریق نقشه‌نگاری شناختی فازی و نرم‌افزارهایFCMapper و UCINET6 تحلیل شدند. یافته‌های پژوهش نشان داد که «زمان خرابی سیستم» با بیشترین میزان مرکزیت (4.54)، کلیدی‌ترین مانع بازدارنده در هوشمندسازی هتل‌های ایران است. پس از آن، «تهدیدات امنیت سایبری» (4.34) و «نگهداری و تعمیرات» (3.72) به عنوان مهم‌ترین موانع عملیاتی شناسایی شدند. در ادامه نتایج تحلیل سناریو دال بر این بود که تمرکز صرف بر کارایی فنی، بدون توجه هم‌زمان به امنیت سایبری و برنامه‌های نگهداری و تعمیرات، به ناپایداری سیستم منجر می‌شود. در مقابل، تقویت این دو مؤلفه نقش مهمی در کاهش اثرات منفی و افزایش تاب‌آوری زیرساخت هوشمند هتل‌ها دارد. https://www.journalitor.ir/article_737903.html امروزه مدیریت مقصد به‌عنوان عاملی تعیین‌کننده در رقابت‌پذیری و پایداری مقصدهای گردشگری شناخته می‌شود، به‌ویژه در کشورهای درحال‌توسعه که با چالش‌های ساختاری، نهادی و محیطی متعددی روبه‌رو هستند. این پژوهش به واکاوی و سطح‌بندی الزامات مدیریت اثربخش مقصدهای گردشگری در ایران، به‌عنوان یکی از این کشورهای درحال توسعه می‌پردازد. در این جهت با بهره‌گیری از یک رویکرد کیفی اکتشافی و انجام مصاحبه‌ با مدیران ارشد وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، داده‌های لازم جمع‌آوری شد. سپس این داده‌ها با استفاده از روش تحلیل مضمون در نرم‌افزار MAXQDA تحلیل شدند که منجر به شناسایی ۲۷۸ کد باز، ۱۳ کد محوری (محور) و یک مقوله انتخابی گردید. همچنین این الزامات در سه سطح کلی جای گرفتند. سطح اول، الزامات بنیادین حکمرانی شامل لزوم اصلاح قوانین و خط‌مشی‌ها، لزوم ترویج نگاه فرابخشی، لزوم مقابله با تحریم‌ها، لزوم سرمایه‌گذاری کافی و لزوم فرهنگ‌سازی در مورد گردشگری. سطح دوم، الزامات راهبردی و ساختاری شامل لزوم وجود ساختار برای مدیریت مقصدها، لزوم توجه به برنامه برای توسعه گردشگری، لزوم وجود و تقویت داده‌های تخصصی گردشگری و اهمیت ذینفعان در توسعه مقصدها. سطح سوم، الزامات عملیاتی و اجرایی شامل لزوم توسعه زیرساخت‌های گردشگری، ضرورت آموزش نیروی انسانی، لزوم توجه به بازاریابی و لزوم مدیریت بهتر بحران‌ها. نتایج این پژوهش می‌تواند نگاهی جامع را جهت مدیریت بهینه مقصدهای گردشگری کشور فراهم آورده و برای حاکمیت، مدیران و برنامه‌ریزان بخش دولتی، مدیران و فعالان بخش خصوصی و دیگر حوزه‌های موثر در مدیریت این مقصدها، استراتژی‌ها و راه‌کارهای اثربخشی را ارائه نماید. https://www.journalitor.ir/article_737904.html با توجه به افزایش علاقمندی گردشگران به کسب تجربه‏های فرهنگی اصیل و غنی و پتانسیل‏های چشم‎اندازهای فرهنگی عشایری در ایران، و هم‏چنین فقدان پژوهش‏هایی که به شناسایی جنبه‏های گوناگون توسعه گردشگری عشایری ایران پرداخته باشد، هدف از پژوهش حاضر طراحی الگوی یکپارچه توسعه گردشگری عشایری ایران با رویکرد داده‏بنیاد بوده است. پژوهش حاضر به لحاظ هدف توسعه‌ای، به لحاظ ماهیت اکتشافی و از نظر راهبرد تحقیق، کیفی است. جامعه آماری پژوهش فعالین گردشگری عشایری ایران شامل کارشناسان و خبرگان فعال در بخش دولتی و خصوصی بوده‌اند که 19 نفر به روش نمونه‏گیری هدفمند و گلوله‏برفی انتخاب شده اند. به منظور اطمینان از قابلیت اعتماد به داده‌ها، مصاحبه با افراد مختلف از نظر جنسیت، نوع سازمان محل خدمت، تحصیلات دانشگاهی و سابقه فعالیت در حوزه گردشگری عشایری انجام شد. در فرایند گردآوری داده‌ها نیز قاعده اشباع داده‏ها مورد توجه قرار گرفت و فرایند گردآوری داده‌ها تا زمان رسیدن به داده‌های تکراری ادامه یافت. پس از پایان تحلیل‌ها نیز نتایج نهایی در اختیار مشارکت‌کنندگان قرار گرفت و نظر آنان در ارتباط با یافته‌ها بررسی شد. پس از تحلیل مصاحبه‏های نیمه‏ساختاریافته، 74 کد نهایی شناسایی شد که در قالب6 مقوله اصلی و 14 مقوله فرعی دسته‏بندی شدند که عبارتند از: شرایط علی (عوامل مربوط به بازار و رقابت، عوامل اقتصادی-اجتماعی)، شرایط زمینه‏ای (فرهنگی-اجتماعی، زیرساختی)، شرایط مداخله‏گر (پیش‏برنده، بازدارنده)، پدیده محوری (محصولات و خدمات، فعالیت‏ها)، راهبردها (محصولات و خدمات، بازاریابی و ترفیع، منابع انسانی) و پیامدها (اقتصادی، اجتماعی-فرهنگی، رقابتی). https://www.journalitor.ir/article_737905.html با توجه به رشد رقابت در صنعت گردشگری سلامت، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی به عنوان ابزاری تحول‌ساز برای ایجاد تمایز و جذب مشتریان ضروری است. استان یزد، به عنوان یکی از مقاصد پیشرو در ایران، نیازمند استراتژی‌های مبتنی بر هوش مصنوعی است تا جایگاه خود را در این حوزه تقویت کند. این پژوهش با هدف شناسایی و رتبه‌بندی استراتژی‌های هوش مصنوعی برای برندسازی مقصد گردشگری سلامت استان یزد انجام شد. روش پژوهش از نوع توصیفی-پیمایشی و با رویکرد تحقیق آمیخته در چهار مرحله طراحی شد: استخراج چارچوب مفهومی از ادبیات موجود، مصاحبه با ۵۱ نفر از اساتید و خبرگان صنعت گردشگری سلامت، تحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزارهای FCMapper و UCINET6 برای ترسیم نقشه‌های شناختی فازی، و شبیه‌سازی سناریوها جهت بررسی تأثیر متقابل استراتژی‌ها. یافته‌ها نشان داد که مدیریت ارتباط با مشتری هوشمند، تحقیقات هوشمند بازار و تحقیق و توسعه مستمر به عنوان کلیدی‌ترین استراتژی‌ها شناخته شدند. این عوامل نه تنها به صورت مستقیم بر تجربه مشتری تأثیرگذارند، بلکه با تقویت مؤلفه‌هایی مانند پیش‌بینی بازار و بهینه‌سازی محتوای دیجیتال، چرخه بهبود مستمر را ایجاد می‌کنند. شبیه‌سازی سناریوها نیز تأکید کرد که حذف هر یک از این استراتژی‌های کلیدی (مانند غیرفعال کردن مدیریت ارتباط با مشتری هوشمند) منجر به کاهش عملکرد سایر عوامل مانند تحلیل داده‌های گردشگران و خدمات خودکارسازی می‌شود. https://www.journalitor.ir/article_737907.html این پژوهش با هدف تحلیل نقش نظام حقوقی امارات متحده عربی در بهبود عملکرد این کشور در شاخص توسعه سفر و گردشگری (TTDI) انجام شده است؛ شاخصی که توسط مجمع جهانی اقتصاد برای سنجش شرایط نهادی، سیاستی و زیرساختی توسعه گردشگری ارائه می‌شود. روش پژوهش، توصیفی– تحلیلی و مبتنی بر رویکرد علّی– نهادی است و داده‌ها از طریق بررسی قوانین و مقررات امارات، اسناد سیاستی، گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی و داده‌های شاخص TTDI گردآوری شده‌اند. تحلیل پژوهش بر چهار زیرشاخص مرتبط با نظام حقوقی متمرکز است: محیط کسب‌وکار، ایمنی و امنیت، اولویت‌دهی دولت به گردشگری و باز بودن بین‌المللی. یافته‌ها نشان می‌دهد اصلاحات حقوقی و نهادی در امارات، از جمله تسهیل مقررات سرمایه‌گذاری خارجی، تقویت حمایت حقوقی از مالکیت و سازوکارهای حل ‌و فصل اختلافات، ایجاد ساختارهای تخصصی برای تأمین امنیت گردشگران و اولویت‌بخشی به گردشگری در سیاست‌گذاری‌های کلان، نقش مهمی در بهبود محیط نهادی گردشگری این کشور داشته است. همچنین توسعه همکاری‌های بین‌المللی در حوزه ویزا، حمل‌ونقل هوایی و تجارت، به افزایش تعاملات فرامرزی و ارتقای جایگاه امارات در زیرشاخص‌های نهادی و سیاستی TTDI کمک کرده است. در مقابل، بررسی تطبیقی نشان می‌دهد نظام حقوقی گردشگری در ایران در حوزه‌هایی مانند چهارچوب‌های حقوقی سرمایه‌گذاری خارجی، سازوکارهای نهادی امنیت گردشگری و سطح همکاری‌های بین‌المللی، با محدودیت‌هایی مواجه است. بر این اساس، پژوهش بر ضرورت تقویت چهارچوب‌های حقوقی، توسعه همکاری‌های بین‌المللی و ایجاد نهادهای تخصصی در حوزه امنیت و حکمرانی گردشگری در ایران، تأکید می‌کند. مقاله در بخش پایانی، با رویکردی انتقادی، به واکاوی وابستگی‌های ژئوپلیتیک و محدودیت‌های الگوی امارات پرداخته، بر بومی‌سازی گزینشی تأکید می‌نماید. https://www.journalitor.ir/article_737908.html گردشگری آیینی به‌عنوان یکی از شاخه‌های مهم گردشگری فرهنگی، بر تجربۀ زیستۀ آیین‌ها، سنت‌ها و باورهای جوامع محلی تمرکز دارد و در سال‌های اخیر به یکی از حوزه‌های رو به رشد در مطالعات گردشگری تبدیل شده است. پژوهش حاضر با هدف ارائه یک مرور نظام‌مند از مطالعات انجام‌شده در این حوزه طی بازه زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵، به بررسی الگوهای انتشار، مفاهیم کلیدی و شکاف‌های پژوهشی می‌پردازد. این مطالعه با بهره‌گیری از رویکرد مرور نظام‌مند و بر اساس چهارچوب پریسما انجام شده است. داده‌ها از پایگاه اسکوپوس استخراج شد و در مجموع ۲۰۴ مقاله شناسایی گردید که پس از اعمال معیارهای ورود و خروج، ۶۵ مقاله برای تحلیل نهایی انتخاب شد. تحلیل داده‌ها با رویکرد تحلیل محتوایی و با استفاده از چهارچوب تحلیلی PICO صورت گرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد که از سال ۲۰۱۸ به بعد، روند انتشار پژوهش‌ها در حوزه گردشگری آیینی با رشد قابل‌توجهی همراه بوده است. از نظر توزیع جغرافیایی، تمرکز عمده مطالعات در کشورهای آسیایی، به‌ویژه چین و هند بوده است. همچنین، پژوهش‌ها عمدتاً بر آیین‌ها و مراسم سنتی، تعامل گردشگران با جوامع میزبان و نقش گردشگری آیینی در برندسازی مقصد متمرکز بوده‌اند. در مجموع، نتایج نشان می‌دهد که گردشگری آیینی می‌تواند نقش مؤثری در حفظ میراث فرهنگی و تحقق توسعه پایدار ایفا کند. با این حال، چالش‌هایی نظیر ایجاد تعادل میان حفظ اصالت فرهنگی و الزامات اقتصادی، همچنان پابرجاست. در پایان، بر ضرورت انجام مطالعات میدانی، توسعۀ رویکردهای میان‌رشته‌ای و توجه بیشتر به مناطق کمتر بررسی شده، تأکید می‌شود. https://www.journalitor.ir/article_737909.html مدیریت میراث به‌عنوان حوزه‌ای میان‌رشته‌ای، بر به ‌کارگیری نظام‌مند رویکردهای مدیریتی، سیاست‌گذاری و حکمرانی در حفاظت، بهره‌برداری و ارزش‌آفرینی پایدار منابع فرهنگی و تاریخی، تمرکز دارد. گسترش این حوزه در سطح جهانی، ضرورت تحلیل نظام‌مند روندهای پژوهشی و شناسایی محورهای غالب و مغفول، به‌ویژه در کشورهایی با ظرفیت بالای میراث فرهنگی مانند ایران را برجسته می‌سازد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل کتاب‌سنجی روندهای جهانی مطالعات مدیریت میراث و شناسایی خلأهای پژوهشی مرتبط با ایران انجام شده است. این پژوهش از نوع توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر رویکرد کتاب‌سنجی است. داده‌های اصلی پژوهش از پایگاه اسکوپوس و از طریق جستجوی کلیدواژۀ «مدیریت میراث» در عنوان اسناد، در بازۀ زمانی آغاز نمایه‌سازی این پایگاه تا ۳۱ دسامبر ۲۰۲۵ استخراج شد. پس از پالایش داده‌ها، ۶۲۹ سند علمی انگلیسی‌زبان با استفاده از نرم‌افزار وُس‌ویوِر تحلیل و مصورسازی شد. تحلیل‌ها شامل بررسی روند زمانی تولید دانش، توزیع انواع اسناد، حوزه‌های موضوعی، کشورهای فعال، نویسندگان پرکار، مقالات پراستناد، هم‌آیندی واژگان کلیدی، شبکه همکاری علمی نویسندگان و کشورها و هم‌استنادی منابع و مجلات بود. نتایج نشان می‌دهد که مطالعات مدیریت میراث در سطح جهانی بر محورهایی چون حکمرانی یکپارچه، مشارکت جوامع محلی، توسعه پایدار، گردشگری فرهنگی، مدیریت ریسک و فناوری‌های دیجیتال، متمرکز است. همچنین، شبکه‌های همکاری علمی با محوریت برخی کشورهای اروپایی نقش مهمی در جهت‌دهی جریان دانش در این حوزه دارند. در مقابل، شواهد بررسی ‌شده درباره ایران حاکی از فاصلۀ قابل‌توجه با برخی جریان‌های غالب جهانی است؛ به‌گونه‌ای که رویکردهای حفاظت‌محور، محدودیت در سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد، کمبود الگوهای مشارکتی و پیوند نسبتاً ضعیف میان مدیریت میراث و توسعه پایدار در ادبیات پژوهشی مرتبط با ایران برجسته است. یافته‌ها بر ضرورت بازنگری در جهت‌گیری مطالعات مدیریت میراث ایران تأکید کرده، می‌تواند مبنایی برای هدایت پژوهش‌های آینده و تدوین راهبردهای مدیریتی و سیاستی مؤثر فراهم آورد.